Năm 2025, một xưởng may ở vùng ngoại ô Milan bị cảnh sát lao động Ý ập vào khám xét. Bên trong, những người thợ nhập cư Trung Quốc làm việc tới 90 tiếng một tuần, ngủ ngay cạnh máy khâu. Thứ họ đang may là áo khoác vải cashmere của Loro Piana, một trong những cái tên xa xỉ nhất hành tinh, nơi một chiếc áo len bán ra với giá trên 2.000 euro. Tòa án Milan sau đó đặt Loro Piana dưới sự giám sát tư pháp một năm.
Điều trớ trêu là những chiếc áo đó hoàn toàn xứng đáng được ghi “Made in Italy”. Chúng được làm ở Ý thật, bởi bàn tay con người, ngay trên đất Ý. Cái mác không hề nói dối, nhưng sự thật đằng sau nó chẳng hề “xa xỉ” như những gì người ta mong đợi.
Theo luật hải quan của EU, cụ thể là nguyên tắc “last substantial transformation” (chuyển hóa cơ bản cuối cùng) trong Bộ luật Hải quan Liên minh, xuất xứ của một món hàng không tính theo nơi làm phần lớn công đoạn, mà theo nơi diễn ra công đoạn chế biến cuối cùng có ý nghĩa kinh tế và tạo ra một sản phẩm mới.
Vấn đề nằm ở chỗ cụm từ “công đoạn cuối cùng” được hiểu hay cố tình hiểu rất lỏng. Một đôi giày có thể được làm gần như hoàn chỉnh ở Việt Nam, rồi mang sang Ý dán đế, và thế là thành “Made in Italy”. Với hàng dệt may, luật còn dễ hơn: chỉ cần một công đoạn hoàn chỉnh diễn ra ở một nước là nước đó thành nơi xuất xứ. Một chiếc áo có thể dùng bông Brazil, dệt và may ở Trung Quốc, miễn là một khâu được coi là “chính” thực hiện trên đất Ý, cái mác vẫn hợp pháp.
Bên kia Đại Tây Dương, Mỹ làm ngược lại: muốn ghi “Made in USA”, gần như toàn bộ sản phẩm phải được làm trong nước, một trong những chuẩn khắt khe nhất thế giới. Mỗi nước tự chọn sự chặt chẽ trong chính sách của mình, và châu Âu đã chọn mức rất dễ thở cho nhà sản xuất.
Với những chiếc túi đắt tiền cần nhiều công đoạn thủ công, chúng “có lẽ được lắp ráp sơ bộ ở đâu đó, rồi hoàn thiện, ví dụ, ở Pháp”. Linh kiện đồng hồ, khóa túi, phần cứng phức tạp được làm sẵn ở Trung Quốc rồi ghép nốt ở châu Âu là chuyện bình thường. Sự mập mờ đó là một lựa chọn kinh doanh.
Đỉnh điểm của câu chuyện này nổ ra hồi tháng 4/2025, khi hàng loạt nhà máy Trung Quốc tràn lên TikTok giữa cuộc chiến thuế quan Mỹ – Trung, tự quay video xưởng của mình và tuyên bố họ làm túi, làm đồ cho các nhà mốt lớn, rồi những món đó chỉ được mang sang châu Âu gắn logo để thành “Made in Italy” hay “Made in France”. Có clip viral nói một chiếc Birkin bán ra 34.000 USD chỉ tốn khoảng 1.400 USD để sản xuất. Phần lớn những lời này chưa được kiểm chứng, và các nhà mốt đều phủ nhận, nhưng giới chuyên môn thừa nhận phần lõi của nó không hề xa sự thật.
Regina Frei, giáo sư tại University of the Arts London, nói với CNN một câu rất đáng nhớ: với những chiếc túi đắt tiền cần nhiều công đoạn thủ công, chúng “có lẽ được lắp ráp sơ bộ ở đâu đó, rồi hoàn thiện, ví dụ, ở Pháp”. Linh kiện đồng hồ, khóa túi, phần cứng phức tạp được làm sẵn ở Trung Quốc rồi ghép nốt ở châu Âu là chuyện bình thường. Sự mập mờ đó là một lựa chọn kinh doanh.
Vậy nên, một món đồ đắt không có nghĩa chúng được làm hoàn toàn ở nơi bạn nghĩ.
Nếu câu chuyện chỉ dừng ở “đồ Ý hóa ra làm ở Trung Quốc”, giải pháp sẽ đơn giản: cứ tìm đồ làm thật ở Ý mà mua. Nhưng đời không gọn gàng thế đâu.
Quay lại xưởng may ngoại ô Milan ở đầu bài. Loro Piana không phải trường hợp cá biệt, mà là cái tên thứ năm bị chính tòa án Milan sờ tới kể từ năm 2023. Trước nó đã có Dior, Armani, Valentino và hãng đồ da Alviero Martini lần lượt bị đặt dưới giám sát tư pháp vì những vấn đề lao động tương tự, một số sau đó được gỡ bỏ khi đã chấn chỉnh lại chuỗi cung ứng. Đến cuối năm 2025, tới lượt Tod’s, hãng giày lừng danh, bị công tố viên Milan điều tra và đề nghị đưa vào diện giám sát. Mô hình lặp lại gần như y hệt nhau: thương hiệu giao đơn hàng cho một nhà cung cấp, nhà cung cấp đó thuê lại nhà thầu phụ, nhà thầu phụ lại đẩy xuống những xưởng nhỏ dùng lao động nhập cư bất hợp pháp, lương dưới mức tối thiểu, giờ làm vượt xa luật cho phép. Quy mô của nó lớn đến mức cuối năm 2025, công tố Milan đã yêu cầu tới 13 nhà mốt nộp tài liệu về kiểm soát nội bộ và kiểm toán nhà cung cấp.
Vậy đấy, đồ “Ý thật” 100%, làm trên đất Ý, bởi bàn tay con người ở Ý, vẫn có thể là sản phẩm của một xưởng bóc lột mà nếu bạn nhìn tận mắt thì có thể sẽ không bao giờ trả ngần ấy tiền vì lương tâm không cho phép. Vùng Prato của Ý từ lâu đã nổi tiếng vì những xưởng kiểu này. Cái nắng gió Địa Trung Hải trong quảng cáo, hóa ra đôi khi là một căn phòng không cửa sổ với người thợ kiệt sức ngủ cạnh chiếc máy khâu.
Năm 2017, H. Moser & Cie, thương hiệu tự sản xuất trên 95% linh kiện ngay tại Thụy Sĩ, quyết định gỡ bỏ dòng chữ “Swiss Made” khỏi mặt mọi chiếc đồng hồ mới sản xuất của mình. CEO Edouard Meylan nói cái mác đã trở nên vô nghĩa, và tệ hơn, nó “tiếp tay cho những lạm dụng tồi tệ nhất trong ngành”.
Không phải cái mác nào cũng “lỏng” như “Made in Italy”. “Swiss Made” trên đồng hồ là một trong những nhãn xuất xứ được quy định chặt nhất: từ năm 2017, ít nhất 60% chi phí sản xuất phải phát sinh tại Thụy Sĩ, đồng hồ phải được lắp ráp và kiểm định lần cuối ở Thụy Sĩ. Nghe đã yên tâm hơn hẳn.
Nhưng kẽ hở vẫn còn, và nó nằm ở chính chữ “chi phí”. Nhân công Thụy Sĩ thuộc hàng đắt nhất thế giới, nên một thương hiệu vẫn có thể làm phần lớn công việc ở châu Á mà tổng chi phí Thụy Sĩ vẫn vượt mốc 60%, đơn giản vì vài giờ công ở Thụy Sĩ đã đắt bằng rất nhiều giờ công ở nơi khác. Vỏ, mặt số, dây đeo, kính sapphire nhập từ châu Á rồi về Thụy Sĩ hoàn thiện là chuyện thường ở huyện.
Người nhìn ra điều này rõ nhất lại chính là một hãng đồng hồ Thụy Sĩ. Năm 2017, H. Moser & Cie, thương hiệu tự sản xuất trên 95% linh kiện ngay tại Thụy Sĩ, quyết định gỡ bỏ dòng chữ “Swiss Made” khỏi mặt mọi chiếc đồng hồ mới sản xuất của mình. CEO Edouard Meylan nói cái mác đã trở nên vô nghĩa, và tệ hơn, nó “tiếp tay cho những lạm dụng tồi tệ nhất trong ngành”.
Một thương hiệu đủ tự tin về tay nghề của mình đã từ chối cái mác mà cả thế giới đang khao khát, vì chính họ thấy nó rẻ tiền. Đó là lúc bạn nên nghi ngờ giá trị của ba chữ trên một cái nhãn.
Hãy thử nhìn sang một nơi khác. Về mặt luật, “Made in Japan” cũng vận hành y hệt như thế, Nhật cũng tính xuất xứ theo nguyên tắc chuyển hóa cơ bản, nên một món lắp ráp gần xong ở nơi khác vẫn có thể về Nhật gắn nhãn.
Nhưng với denim Okayama, thứ bảo chứng cho bạn chưa bao giờ là ba chữ trên nhãn. Ở Kojima, một thị trấn nhỏ thuộc Okayama, toàn bộ chuỗi sản xuất nằm gọn trong một vùng: kéo sợi, nhuộm chàm, dệt, may, wash, tất cả các xưởng ở cạnh nhau và làm việc với nhau. Nơi đây chịu trách nhiệm gần như 100% lượng vải denim chất lượng cao của cả nước Nhật. Họ dệt trên những khung cửi shuttle cổ, chậm và hẹp, nhuộm rope-dye nhúng đi nhúng lại cả chục lần cho vải ngấm chàm. “Made in Japan” trong trường hợp này được bảo chứng bởi một vòng tròn sản xuất khép kín.
Tôi không viết bài này để khuyên bạn ghét hay có ác cảm với đồ Ý. Nước Ý vẫn có những xưởng thủ công thuộc hàng top thế giới và rất nhiều thương hiệu làm ăn tử tế. Vấn đề chưa bao giờ là nước Ý, mà là việc chúng ta đã trao cho ba chữ trên cái mác một thứ quyền lực của sự hào nhoáng và huyễn hoặc.
Cái mác xuất xứ chỉ trả lời đúng một câu: công đoạn cuối cùng diễn ra ở đâu. Nó không trả lời câu bạn thực sự quan tâm, rằng món đồ này có được làm tốt không, người làm ra nó có được trả lương xứng đáng không, nó có đáng đồng tiền không?
Một địa danh thì dễ in lên nhãn. Một chuỗi sản xuất mà bạn được phép nhìn tận mắt thì khó làm giả hơn nhiều. Lần tới khi cầm trên tay một món đồ và thấy ba chữ quen thuộc ấy, câu hỏi đáng giá hơn “nó làm ở đâu” là: ai đã làm ra nó, và những người đó được đối xử thế nào?
Follow Mạng xã hội của The Undercut:
The Undercut 